Τετάρτη , 16 Αύγουστος 2017

Τι είναι τελικά ο ιμπεριαλισμός;

Τελευταία, γίνεται πολύς λόγος για τον ιμπεριαλισμό, με αφορμή κυρίως το κυπριακό και την ιστορία του. Ο όρος είναι παρών σε πολλές συζητήσεις, χωρίς όμως να αναλύεται ή να ορίζεται το νόημά του. Πολλές φορές χρησιμοποιείται ως υπεκφυγή, αφού “φταίει για όλα τα κακά της μοίρας μας” και ταυτίζεται με αόριστο τρόπο με τις μεγάλες δυνάμεις, άλλες φορές ανάγεται σε συνώνυμο του πολέμου και άλλες, θεωρείται παρωχημένος, ξύλινος όρος που χρησιμοποιείται από “γραφικούς μαρξιστές”. Το παρακάτω κείμενο, αποτελεί μια προσπάθεια σύνοψης της έννοιας, όπως αναλύθηκε από τους Λένιν και Μπουχάριν, οι οποίοι πάνω από έναν αιώνα πριν, έγραψαν δύο ομώνυμα βιβλία, με τίτλο “Ιμπεριαλισμός”. Και τα δύο είναι εξαιρετικά επίκαιρα και χρήσιμα σήμερα.

Ο Λένιν συνοψίζει τη συγκυρία που προκάλεσε την ανάδυση του ιμπεριαλισμού ως εξής: 1) Η συγκέντρωση της παραγωγής και του κεφαλαίου έχει αναπτυχθεί σε τέτοιο βαθμό ώστε να δημιουργούνται μονοπώλια που παίζουν αποφασιστικό ρόλο στην οικονομική ζωή, 2) Το τραπεζικό κεφάλαιο έχει συγχωνευθεί με το βιομηχανικό, δημιουργώντας το «χρηματιστικό κεφάλαιο», 3) Η εξαγωγή του κεφαλαίου έχει προστεθεί στην εξαγωγή των εμπορευμάτων, 4) Έχουν σχηματιστεί τα διεθνή καπιταλιστικά μονοπώλια που μοιράζονται τον κόσμο μεταξύ τους, 5) Η εδαφική διαίρεση όλου του κόσμου από τις μεγαλύτερες καπιταλιστικές δυνάμεις έχει ολοκληρωθεί.

Η κεντρική θέση και των δύο συγγραφέων μπορεί να συνοψιστεί σε δύο κύρια χαρακτηριστικά του ιμπεριαλισμού: τη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου σε όλο και λιγότερα χέρια και τη διεθνοποίηση της παραγωγής.

Η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου

Ο καπιταλισμός, στην «κλασική» του φάση χαρακτηρίστηκε από ανταγωνιστικές επιχειρήσεις παραγωγής βασικών προϊόντων σε ενοποιημένες εθνικές αγορές. Ο Μπουχάριν και ο Λένιν έθεσαν ως στόχο να δείξουν ότι η εποχή του ανταγωνισμού μεταξύ των μικρών επιχειρήσεων οδήγησε  νομοτελειακά στη δημιουργία των τραστ και των καρτέλ, που είναι οργανισμοί μέσα σε έναν τομέα της βιομηχανίας ή ακόμα και ανάμεσα σε κλάδους, που παρέχουν τα πλεονεκτήματα του μονοπωλίου στους συμμετέχοντες. Ο στόχος των τραστ και των καρτέλ είναι να χρησιμοποιούν το τεράστιο μέγεθός τους για να καταστρέφουν τον ανταγωνισμό τους. Έτσι, η εποχή του «ειλικρινούς» ανταγωνισμού έρχεται σε ένα τέλος, και η εποχή του μονοπωλιακού καπιταλισμού αρχίζει.

Μεταφρασμένο σε απλή γλώσσα, αυτό σημαίνει ότι ο καπιταλισμός έχει φτάσει σε ένα στάδιο όπου, αν και η εμπορευματική παραγωγή εξακολουθεί να «βασιλεύει» και εξακολουθεί να θεωρείται ως η βάση της οικονομικής ζωής, έχει στην πραγματικότητα υπονομευθεί και τα μεγάλα κέρδη πάνε στις «μεγαλοφυΐες των οικονομικών χειρισμών”.

Το δεύτερο σημείο με μεγάλη σημασία είναι ότι πριν από έναν αιώνα αυτή η συγκεντροποίηση έφτασε στο σημείο όπου ορισμένες βιομηχανίες συγχωνεύθηκαν εν μέρει με το εθνικό κράτος. Πώς συνέβη αυτό; Οι τράπεζες, οι οποίες παρέχουν το κεφάλαιο για τη δημιουργία και την επέκταση των επιχειρήσεων, μετατράπηκαν από απλοί δανειστές χρημάτων, σε διαχειριστές ολόκληρων κλάδων της βιομηχανίας.

Η διεθνοποίηση της παραγωγής


Αν και ο ανταγωνισμός εντός του κράτους μειώνεται σε μονοπώλιο, δεν έχει καταργηθεί. Αντί αυτού, αυξάνεται σε ένα υψηλότερο επίπεδο, στον ανταγωνισμό μεταξύ κρατών.

Με το σχηματισμό των κρατικών καπιταλιστικών τραστ, ο ανταγωνισμός μετατρέπεται σχεδόν εξ ολοκλήρου σε ανταγωνισμό μεταξύ κρατικών – καπιταλιστικών τραστ διαφορετικών χωρών . Έτσι, τα όργανα του αγώνα -που πρέπει πια να διεξάγεται στο εξωτερικό- κυρίως η κρατική εξουσία, θα πρέπει να ενισχυθούν ανάλογα. Επιπλέον, τα κράτη χρησιμοποιούν τη στρατιωτική τους δύναμη, την οποία θα πρέπει να αναπτύσσουν συνεχώς σε ανταγωνισμό με άλλα κράτη, για να υπερασπιστούν το «εθνικό» τους συμφέρον στο εξωτερικό.

Κάθε φορά που τίθεται ζήτημα  αλλαγής των εμπορικών συνθηκών, η κρατική εξουσία των συμβαλλομένων ενώσεων των καπιταλιστών εμφανίζεται στη σκηνή, και οι αμοιβαίες σχέσεις των κρατών τους υποβαθμίζονται σε τελική ανάλυση στις σχέσεις μεταξύ των στρατιωτικών τους δυνάμεων, οι οποίες καθορίζουν τη συνθήκη. Όταν ένα δάνειο χορηγείται στη μία ή την άλλη χώρα, η κυβέρνηση, στηριζόμενη στη στρατιωτική της δύναμη, εξασφαλίζει το υψηλότερο δυνατό επιτόκιο, προβλέπει παραχωρήσεις, κτλ.

Ο καπιταλισμός λοιπόν, ήταν πάντα ένα διεθνές σύστημα. Ακριβώς όπως η οικονομική κρίση στα τέλη του 19ου αιώνα, ώθησε την ανάπτυξη των μονοπωλίων μεγάλης κλίμακας, έτσι ώθησε και τα πιο ισχυρά κράτη να επιδιώκουν να αποκτήσουν αποικίες. Οι αποικίες παρείχαν νέες, φθηνές πρώτες ύλες, και το σημαντικότερο, νέες αγορές για τη βιομηχανία και για επενδύσεις κεφαλαίου.

Όμως, μέχρι τις αρχές του 20ου αιώνα, ο κόσμος είχε ήδη κατανεμηθεί μεταξύ των μεγάλων δυνάμεων. Τώρα, μόνο το ξαναμοίρασμα του κόσμου ήταν δυνατό “και δεν υπάρχει ειρηνικός τρόπος για να λυθεί”, έγραφε ο Λένιν. Σαν γιγάντιες τεκτονικές πλάκες που τρίβονται μεταξύ τους, οι ιμπεριαλιστικές δυνάμεις παρεμβαίνουν συνεχώς στα συμφέροντα των αντιπάλων τους. Αυτές οι εντάσεις, αργά ή γρήγορα, ξεσπούν σε ανοικτή πολεμική σύρραξη. Σύμφωνα με τον Λένιν, αν ήταν αναγκαίο να δοθεί ο συντομότερος δυνατός ορισμός του ιμπεριαλισμού, αυτός θα ήταν ο εξής: “ο ιμπεριαλισμός είναι το μονοπωλιακό στάδιο του καπιταλισμού”.

Κάθε κράτος μπορεί να χρησιμοποιεί διάφορες πολιτικές, αλλά ο ιμπεριαλισμός δεν μπορεί να αναχθεί σε μια συγκεκριμένη πολιτική. Οι κρατικές πολιτικές πρέπει να θεωρηθούν ως ρέουσα μορφή ενός παγκόσμιου συστήματος ιμπεριαλιστικού ανταγωνισμού. Κατ’ αναλογία, θα ήταν παράλογο να περιγράψει κανείς τις διάφορες πολιτικές των ανταγωνιστικών επιχειρήσεων από την άποψη των “αξιών’ ή “πεποιθήσεων”. Ομοίως, είναι αδύνατο να κατανοήσουμε την εξωτερική πολιτική χωρίς το πραγματικό πλαίσιο, ένα παγκόσμιο αγώνα μεταξύ ανταγωνιστικών εθνών. Σήμερα λοιπόν, όλα τα κράτη βρίσκονται στο στάδιο του ιμπεριαλισμού, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι όλα είναι εξίσου ανεπτυγμένα, με τις ίδιες δυνατότητες πίεσης σε διπλωματικό και στρατιωτικό επίπεδο.

Η ανάλυση του Λένιν δεν πρέπει να συγχέεται με την οικονομιστική προσέγγιση, που αναζητά  αποκλειστικά μια πηγή πρώτων υλών πίσω από κάθε πόλεμο. Δεν υπήρχε τέτοιο «έπαθλο» στο Βιετνάμ, αλλά ήταν ένας ιμπεριαλιστικός πόλεμος, γιατί ήταν προϊόν του ανταγωνισμού μεταξύ των Ηνωμένων Πολιτειών και της Σοβιετικής Ένωσης για τις «σφαίρες επιρροής» τους. Ομοίως, αν και οι ΗΠΑ δεν τροφοδοτούνται σε πετρέλαιο κυρίως από τη Μέση Ανατολή, εξακολουθούν να προσπαθούν να ελέγξουν τη ροή του πετρελαίου στην περιοχή έτσι ώστε να αποκλείσουν την πρόσβαση της Κίνας σε αυτό.

Πόλεμος και επανάσταση

Ο πόλεμος είναι ένας τεράστιος κίνδυνος και για την άρχουσα τάξη. Μέσα από την οργάνωση των φτωχών και εργατικών τάξεων, δίνοντάς τους όπλα, και ζητώντας τους να σκοτώσουν για τη «δημοκρατία» δημιουργείται πάντα ένας δυνητικός κίνδυνος για τους πλούσιους: ότι οι στρατιώτες θα διατυπώσουν τις δικές τους απαιτήσεις, ότι θα χρησιμοποιήσουν αυτά τα όπλα για να αντισταθούν στην αμοιβαία σφαγή. Ο πόλεμος διαταράσσει την «ειρηνική» ζωή μιας καπιταλιστικής κοινωνίας, και φέρνει όλες τις αντιφάσεις της στο φως με τον πιο ακραίο τρόπο. “Το ερώτημα”, επομένως, όπως το έθεσε ο Ούγγρος μαρξιστής Γκέοργκ Λούκατς, “δεν είναι αν το προλεταριάτο θα αγωνιστεί ή όχι, αλλά για ποιου τα συμφέροντα: τα δικά του ή της αστικής τάξης. Το προλεταριάτο δεν έχει να επιλέξει ανάμεσα στον πόλεμο και την ειρήνη, αλλά μεταξύ ιμπεριαλιστικού πόλεμου και αυτού του πολέμου: του εμφυλίου”.

Αν ο Λένιν είναι σωστός, εφόσον ζούμε σε έναν καπιταλιστικό κόσμο, ο πόλεμος θα είναι ένα μόνιμο χαρακτηριστικό της ζωής μας. Η ελπίδα λοιπόν, βρίσκεται σε ένα επαναστατικό αγώνα που παλεύει ενάντια στους μεμονωμένους πολέμους, αλλά διεκδικεί και μια κοινωνία που τελειώνει με τον πόλεμο συνολικά. Μόνο μια πλήρης αναδιοργάνωση της κοινωνίας μπορεί να εξασφαλίσει ότι οι άνθρωποι δεν θα στρατολογηθούν ποτέ ξανά για να σφάζουν ο ένας τον άλλο για το κέρδος και την εξουσία των αφεντικών τους. Και όσο για εκείνους που πιστεύουν ότι αυτά είναι απλώς ουτοπικές θεωρίες καλό θα ήταν να ανατρέξουν στην ιστορία για να θυμηθούν πώς μια νικηφόρα εργατική επανάσταση ξέσπασε μέσα στη φωτιά του Α’ παγκοσμίου πολέμου, πώς η ουτοπία έγινε πραγματικότητα.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.