Δευτέρα , 11 Δεκέμβριος 2017

Αφιέρωμα: Οι αγώνες των γυναικών ενάντια στην καταπίεση

αναδημοσίευση από το έντυπο γρανάζι του Μάρτη

«Ο κόσμος των γυναικών χωρίζεται, όπως ακριβώς και ο κόσμος των ανδρών, σε δύο στρατόπεδα: την αστική τάξη και το προλεταριάτο. Έτσι, παρόλο που και τα δύο στρατόπεδα υιοθετούν το σύνθημα για την »απελευθέρωση της γυναίκας», οι στόχοι και τα συμφέροντά τους είναι διαφορετικά»   Αλεξάνδρα Κολοντάι [1]

Η 8 του Μάρτη προτάθηκε ως η διεθνής μέρα των εργαζόμενων γυναικών από την γερμανίδα συνδικαλίστρια Κλάρα Τσέτκιν το 1910. Προτάθηκε ως φόρος τιμής στην πρώτη καταγεγραμμένη απεργία των εργατριών στα υφαντουργεία και στα ραφτάδικα της Νέας Υόρκης που ξέσπασε στις 8 Μάρτη του 1857. Τότε οι υφάντριες και οι ράφτρες διεκδίκησαν «δεκάωρη δουλειά, φωτεινές και υγιεινές αίθουσες εργασίας, ίσα μεροκάματα με τους κλωστοϋφαντουργούς και τους ράφτες». Η διαδήλωση των γυναικών χτυπήθηκε από την αστυνομία και βάφτηκε στο αίμα. Ο πρώτος πραγματικός γιορτασμός της μέρας της Γυναίκας έγινε το 1917 στη Pωσία. Εκείνη τη μέρα, στις 8 του Mάρτη, οι γυναίκες της Πετρούπολης κατέβηκαν σε απεργία στις βιοτεχνίες της κλωστοϋφαντουργίας, διεκδικώντας «ψωμί και ειρήνη» και βελτίωση της ζωής των γυναικών.

ginaikes1917

Η γέννηση των τάξεων

Για να ξεδιπλώσουμε καλύτερα το ιστορικό κουβάρι των αγώνων των εργαζόμενων γυναικών για ίση μεταχείριση θα πρέπει να απαντήσουμε στο κομβικό ερώτημα ‘’Οι γυναίκες ξεσηκώθηκαν ενάντια σε μια καταπίεση που υπήρχε από πάντα; Η καταπίεση υπήρχε σε όλες τις ανθρώπινες κοινωνίες;’’. Η απάντηση που παίρνουμε από την ιστορία είναι αρνητική. Στις πρώτες κοινωνίες των ανθρώπων η ανισότητα ανάμεσα στα δύο φύλα ήταν άγνωστη, όπως άγνωστη ήταν επίσης η ατομική ιδιοκτησία, η εκμετάλλευση της ανθρώπινης εργασίας με στόχο το κέρδος και ο διαχωρισμός της κοινωνίας σε τάξεις. Σ’ αυτού του τύπου τις κοινωνίες, οι άνθρωποι ζούσαν σε νομαδικές ομάδες και εργάζονταν με στόχο να καλύψουν την καθημερινή τους επιβίωση. Οι σχέσεις μεταξύ των φύλων χαρακτηρίζονταν από ισότητα ενώ η μορφή και το είδος των οικογενειακών δεσμών που αναπτύσσονταν σε αυτό το πλαίσιο και που θεωρούνταν “φυσιολογικοί” παρουσίαζε μια εικόνα αρκετά διαφορετική από αυτή που γνωρίζουμε σήμερα.

Η ανάπτυξη μεθόδων καλλιέργειας της γης διευκόλυνε το πέρασμα από τη νομαδική ζωή στη μόνιμη εγκατάσταση πληθυσμών. Η χρήση πιο εξελιγμένων μορφών αγροτικής παραγωγής (χρήση αλετριού, χρήση πιο εξελιγμένων μεθόδων άρδευσης) και η δημιουργία των πρώτων εποικισμών άνοιξε τη δυνατότητα για παραγωγή μεγαλύτερων ποσοτήτων τροφίμων απ’ αυτά που χρειαζόταν μια κοινότητα για να τραφεί. Αυτό ήταν ένα σημείο καμπής για την ανθρώπινη κοινωνία, διότι αφενός σήμαινε ότι πλέον η παραγωγή τροφής για άμεση κατανάλωση θα μπορούσε να αντικατασταθεί από την παραγωγή για ανταλλαγή και εν τέλει για το κέρδος και αφετέρου σηματοδότησε το πέρασμα σταδιακά στην ταξική κοινωνία.

Καθώς αυτή η μετάβαση επεκτεινόταν και ολοκληρωνόταν γοργά και αποφασιστικά, παγιωνόταν ταυτόχρονα ο καταμερισμός των ρόλων που το κάθε φύλο αναλάμβανε σε μια σειρά από κοινωνικές διαδικασίες: την παραγωγική αλυσίδα, την αναπαραγωγή και ανατροφή των παιδιών, τον τρόπο που μεταβιβαζόταν ο πλούτος από γενιά σε γενιά κλπ. Η ίδια η μορφή των οικογενειακών δεσμών, τα είδη γάμων, και φυσικά, οι ιδέες που αναπτύσσονταν για να περιγράψουν αυτή τη κατάσταση, αντικατόπτριζαν αυτή την πραγματικότητα και ισχυροποιούνταν στο βαθμό που η ταξική και κοινωνική πραγματικότητα παρέμενε ίδια…

Περιγράφοντας λοιπόν την άνοδο της ταξικής κοινωνίας ο Ένγκελς ισχυρίστηκε ότι η ταξική κοινωνία έφερε μαζί της αυξανόμενη ανισότητα όχι μόνο μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνώμενων αλλά και μεταξύ ανδρών και γυναικών.

Με το πέρασμα στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής και για τις ανάγκες της αρχικής συσσώρευσης κεφαλαίου, οι παγιωμένες αντιλήψεις αλλά και η πραγματική θέση των γυναικών στην κοινωνία αξιοποιήθηκαν στο έπακρο. Οι γυναίκες χρησιμοποιήθηκαν μαζικά ως φτηνό εργατικό δυναμικό δουλεύοντας ατελείωτες ώρες κάτω από άθλιες συνθήκες εργασίας, με λιγότερους μισθούς από τους άντρες, χωρίς να έχουν κανένα δικαίωμα στη δημόσια/πολιτική ζωή (το δικαίωμα ψήφου κατακτήθηκε πολύ αργότερα). Αυτό είχε ως αποτέλεσμα να αντιμετωπίζονται και από τους άντρες εργαζόμενους, όπως αντιμετωπίζονται σήμερα οι μετανάστες (πχ οι γυναίκες μας παίρνουν τις δουλειές, γυναίκες γυρίστε σπίτια σας κλπ). Σε όλες αυτές τις φάσεις της ιστορίας, η πλειοψηφία της κοινωνίας θεωρούσε πολλές φορές ότι η κατώτερη θέση της γυναίκας ήταν κάτι φυσιολογικό.

afieromaginaikes2

Ο ρόλος της οικογένειας στον καπιταλισμό

Όπως σε όλα τα κοινωνικά-οικονομικά συστήματα, οι θεσμοί που αποκτούν κυρίαρχο ρόλο και που περιγράφουν ή επιβάλλουν τους κοινωνικά αποδεκτούς τρόπους συμπεριφοράς, βρίσκονται σε άμεση συνάρτηση με τον τρόπο που η κάθε κοινωνία εξασφαλίζει την αναπαραγωγή της. Το καπιταλιστικό σύστημα δεν έχει ανάγκη απλώς από εργάτες που θα παράγουν τον πλούτο της κοινωνίας. Αντίθετα, έχει ανάγκη από ταϊσμένους, ξεκούραστους και πεισμένους για τον ρόλο τους εργάτες, και -κατά προτίμηση- χωρίς να χρειάζεται να θυσιαστούν κέρδη για την ανατροφή τους.

Ο θεσμός αυτός που αναπτύχθηκε μέσα από αυτήν την ταξικά καθορισμένη -αλλά υπαρκτή κοινωνική- κατάσταση, προκειμένου να διευκολύνει αυτήν την απαίτηση, είναι η οικογένεια στη συγκεκριμένη μορφή που γνωρίζουμε σήμερα. Ο θεσμός της οικογένειας φαίνεται να επιτελεί ιστορικά δυο ρόλους, έναν οικονομικό και έναν ιδεολογικό. Ο οικονομικός σχετίζεται με την συντήρηση και την αναπαραγωγή του εργατικού δυναμικού και ο ιδεολογικός με την προετοιμασία των καινούριων εργαζομένων μέσω της ανατροφής. Για την εξασφάλιση αυτών των λειτουργιών στο πλαίσιο των αναγκών της καπιταλιστικής παραγωγής, θεσπίστηκαν νόμοι οι οποίοι προστατεύουν το σχήμα της μονογαμικής πυρηνικής οικογένειας (πατέρας-μητέρα-παιδιά), ενώ οι διάφορες θρησκευτικές αντιλήψεις, σε διάφορες αποχρώσεις, συμπληρώνουν τις ανάγκες ιδεολογικής νομιμοποίησής της. Έτσι, η εκμετάλλευση και η καταπίεση της γυναίκας ως γέννημα της ταξικής κοινωνίας και στα πλαίσια της λειτουργίας της σύγχρονης μορφής οικογένειας, αναδεικνύεται σε βασικό συστατικό της λειτουργίας του καπιταλισμού.

Οι αγώνες των γυναικών για έναν κόσμο χωρίς εκμετάλλευση

Με αυτήν την έννοια, η πάλη των εργαζομένων ενάντια στους καταπιεστές τους, η πάλη για έναν πιο δίκαιο κόσμο όπου οι ζωές θα μετράνε παραπάνω από τα κέρδη είναι υπόθεση όλου του εργατικού κινήματος. Σ’ αυτήν την προσπάθεια όλοι οι εργαζόμενοι μαζί, άντρες και γυναίκες, θα πρέπει να σπάσουν τις αλυσίδες τους και να παλέψουν για ένα αύριο χωρίς διακρίσεις αποδυναμώνοντας την ιδεολογική κυριαρχία μηχανισμών που τρέφουν την εκμετάλλευση. Σ’ αυτήν την προσπάθεια θα πρέπει εδώ και τώρα να διεκδικήσουμε: δουλειά και αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας για όλους και όλες, κατάργηση όλων των διακρίσεων, χτίσιμο ενός ισχυρού κράτους πρόνοιας που να αναλαμβάνει τον ρόλο του και να ελαφρύνει το βάρος που έχουν στις πλάτες τους οι γυναίκες. Άλλωστε, η αποδυνάμωση του κράτους πρόνοιας ουσιαστικά σημαίνει ότι το βάρος της λειτουργίας της κοινωνίας (ανατροφή των παιδιών & φροντίδα της οικογένειας, περιποίηση των ηλικιωμένων, φροντίδα των ‘ανήμπορων’ κλπ) από υπόθεση του κράτους γίνεται δουλειά και μάλιστα απλήρωτη των γυναικών. Για να τα καταφέρουμε όμως όλα αυτά θα πρέπει να ξεκινήσουμε από την πρώτη βασική παραδοχή ότι δηλαδή οι γυναικείες διεκδικήσεις δεν είναι πολυτέλεια. Δεν μπορούμε να συζητάμε για ισότητα και δικαιοσύνη αν δεν περιλαμβάνουμε τα δικαιώματα της μισής εργατικής τάξης σε παγκόσμιο επίπεδο.

Η ιστορία των εργατικών αγώνων δείχνει με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο ότι οι κατακτήσεις των εργαζομένων (στην προκειμένη περίπτωση των γυναικών) κερδήθηκαν μέσα από αγώνες. Η σκληρή πραγματικότητα που βιώνουμε σήμερα μας δείχνει, χαρίστηκαν αλλά κερδήθηκαν επίσης, ότι οι εργατικές κατακτήσεις δεν είναι δεδομένες αλλά, μόλις οι οικονομικές συνθήκες γίνονται χειρότερες, τότε το τίμημα το πληρώνουν οι εργαζόμενοι με πρώτους στη λίστα τους πιο ευάλωτους ανάμεσα σ’ αυτούς τη μισή εργατική τάξη, τις γυναίκες. Η ιστορία των εργατικών αγώνων ακυρώνει την κυρίαρχη αφήγηση ότι “σήμερα τα πράγματα είναι δύσκολα και τίποτα δεν αλλάζει”. Όλοι οι άνθρωποι που πάλεψαν για ένα πιο δίκαιο κόσμο, καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας, αγωνίστηκαν σε εξίσου δύσκολες συνθήκες με τις σημερινές και κατάφεραν το ‘ακατόρθωτο’. Να κάνουν, δηλαδή, όχι μόνο τη δική τους ζωή καλύτερη αλλά και των επόμενων γενιών.

Πηγαίνοντας πίσω στην ιστορία βλέπουμε ότι οι γυναικείοι εργατικοί αγώνες δεν είναι κάτι ξένο για την Κύπρο. Για να θυμηθούμε λίγο από το παρελθόν μας, το 1938 στην Κύπρο έγιναν 4 απεργίες εκ των οποίων οι 3 έγιναν από γυναίκες εργάτριες. Η πιο σημαντική από αυτές ήταν η απεργία των γυναικών στο Νηματουργείο του Π. Ιωάννου στο Βαρώσι. Η συγκεκριμένη απεργία κράτησε 3 μήνες και αξίζει να πούμε εδώ ότι άντρες εργάτες του νηματουργείου έγιναν απεργοσπάστες. Παρ’ όλο που η συγκεκριμένη απεργία τελικά ηττήθηκε, κατάφερε να συγκεντρώσει την αλληλεγγύη και άλλων κλάδων (βαρελοποιοί, ραπτεργάτες και υπάλληλοι κουρείων) και να συμβάλει στο χτίσιμο του εργατικού κινήματος στην Κύπρο.

8marti

Σημειώσεις

1. Η Αλεξάνδρα Κολοντάι (1872-1952) ήταν Ρωσίδα επαναστάτρια, μέλος των μπολσεβίκων. Το 1919 ίδρυσε το Ζενοτνέλ ή «Τμήμα Γυναικών»που είχε ως στόχο τη βελτίωση των συνθηκών της ζωής των γυναικών στη νεαρή Σοβιετική Ένωση

2.  Η ανάδειξη της πυρηνικής οικογένειας, ως κύτταρο της καπιταλιστικής κοινωνίας, είχε ως αποτέλεσμα την ποινικοποίηση όλων των  άλλων σεξουαλικών συμπεριφορών και σχημάτων  που παρεκκλίνουν από το πρότυπο (στην Αγγλία στις αρχές 16ου αιώνα, θεσπίζονται νόμοι ενάντια στην απελευθερωμένη σεξουαλικότητα και στο μη αναπαραγωγικό σεξ). Σε αυτό το σημείο, η οικογένεια αποκτά μια ιδεολογική υπεροχή και η ετεροφυλία γίνεται η επίσημη και η κυρίαρχη μορφή σεξουαλικής συμπεριφοράς (οι σεξουαλικές συμπεριφορές των ανθρώπων καταλήγουν να γίνονται υπόθεση του κράτους, κάτι που φτάνει μέχρι τις μέρες μας).

 

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.