Τρίτη , 10 Δεκέμβριος 2019

Εθελοντισμός, ΜΚΟ και Κοινωνικά Κινήματα

Ο παραδοσιακός εθελοντισμός και η φιλανθρωπία*

Η εμφάνιση του εθελοντισμού ως οργανωμένη ιδεολογία συμπίπτει με τις τεράστιες αλλαγές που έφερε στην κοινωνία ο βιομηχανικός καπιταλισμός. Αναπτύχθηκε ιστορικά ως ένα εργαλείο ιδεολογικής ενσωμάτωσης της εργατικής τάξης στο καπιταλιστικό σύστημα. Βασική αρχή των φορέων του εθελοντισμού ήταν ότι τα κοινωνικά προβλήματα δεν σχετίζονται με τη θέση των ατόμων στον καταμερισμό εργασίας αλλά είναι προβλήματα ψυχολογικής φύσης και ατομικών ικανοτήτων. Με άλλα λόγια “είσαι φτωχός γιατί είσαι ανίκανος να γίνεις πλούσιος και εμείς θα σε βοηθήσουμε να παρατείνεις τη μιζέρια σου”. Στην εμπέδωση αυτής της αντίληψης συνέβαλε καθοριστικά και η φιλανθρωπία ως μια προσπάθεια μετάδοσης των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών προκειμένου να εμποδίσει την εξαθλίωση να μετατραπεί σε απειλή για την κοινωνική ισορροπία. Εντελώς φυσικά, λοιπόν, τα μέλη των πρώτων εθελοντικών οργανώσεων προέρχονταν κυρίως από τα αστικά στρώματα.skitso

Η φιλανθρωπία, αυτή η πρώτη μορφή εθελοντισμού, περιορίστηκε από τη συγκρότηση του εργατικού κινήματος στα τέλη του 19ου αιώνα. «Η πείρα της εργατικής τάξης έδινε στους φτωχούς εργαζόμενους» γράφει ο Hobsbawm «τους σημαντικότερους θεσμούς για την καθημερινή τους αυτοάμυνα, το συνδικάτο και την εταιρεία αλληλοβοήθειας, καθώς και τα σημαντικότερα όπλα του συλλογικού αυτού αγώνα, την αλληλεγγύη και την απεργία». Μέσα από αυτήν την πείρα, η εργατική τάξη άρχισε να ψάχνει λύσεις στη ρίζα των προβλημάτων και όχι στα συμπτώματα. Παράλληλα, το κράτος καθιέρωσε την υποχρεωτική ασφάλιση στα κρατικά ταμεία με στόχο να περιορίσει την επιρροή των ταμείων αλληλοβοήθειας ανάμεσα στους εργάτες. Οι εξελίξεις αυτές περιόρισαν σημαντικά τη δράση των φιλανθρωπικών οργανώσεων.

Το φαινόμενο του σύγχρονου εθελοντισμού

Ο εθελοντισμός επανεμφανίστηκε τα τελευταία τριάντα χρόνια ως ένα “υποκατάστατο” στις κοινωνικές πολιτικές του κράτους. Δίνεται, δηλαδή, η εντύπωση πως ο εθελοντισμός είναι η απάντηση στα προβλήματα που αντιμετωπίζουν τα εκατομμύρια των φτωχών σήμερα καθώς και στις αυξανόμενες ταξικές ανισότητες και στην κοινωνική πόλωση. Ο σύγχρονος εθελοντισμός περνάει συνήθως μέσα από Μη Κυβερνητικές Οργανώσεις (ΜΚΟ) και έχει χαρακτηριστικά που τον διαφοροποιούν από τις παλαιότερες μορφές φιλανθρωπίας. Συνδυάζει τις παραδοσιακές μεθόδους, όπως οικονομική και υλική βοήθεια, με νέες μεθόδους, όπως η κοινωνική εργασία. Επιπλέον, διαφορετικοί είναι και οι τομείς παρέμβασής του. Περιλαμβάνουν εκτός από τα παραδοσιακά πεδία δράσης (βοήθεια στις «ευπαθείς» ομάδες) και νέες κοινωνικές ανάγκες με χαρακτηριστικά όχι άμεσα οικονομικά, όπως για παράδειγμα η εθελοντική δράση για την προστασία του περιβάλλοντος.

Πέρα, όμως, από τις διαφοροποιήσεις, ανάμεσα στον παραδοσιακό και το σύγχρονο εθελοντισμό υπάρχουν δομικές ομοιότητες, ομοιότητες που αφορούν τόσο στους λόγους έξαρσης του φαινομένου όσο και στον ιδεολογικό ρόλο που επιτελεί ο εθελοντισμός. Το κλειδί της εξήγησης για την προσφυγή στον εθελοντισμό είναι η μαζική κατάργηση των δημόσιων παροχών και της κοινωνικής πολιτικής για την αντιμετώπιση των κοινωνικών προβλημάτων και η δημιουργία ενός οικονομικού περιβάλλοντος που ωφελεί τις μεγάλες επιχειρήσεις και τους πλούσιους. Ενώ οι κυβερνήσεις διογκώνονται και οι δραστηριότητές τους στρέφονται αποκλειστικά προς την κατεύθυνση του κεφαλαίου, η χρηματοδότηση των κοινωνικών προγραμμάτων περικόπτεται με αποτέλεσμα τα τελευταία να μαραζώνουν ή και να εξαφανίζονται. Την ίδια στιγμή τα κοινωνικά προβλήματα βαθαίνουν, ενώ η εμπιστοσύνη των πολιτών προς τις κυβερνήσεις μειώνεται. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο σύγχρονος εθελοντισμός -βολικά- προτείνεται «από τα πάνω» σαν υποκατάστατο του κοινωνικού κράτους.

Το φάρμακο έχει ορισμένες παρενέργειες…

Η υπεράσπιση του εθελοντισμού ως η κοινωνικά επιθυμητή μορφή εκδήλωσης αλληλεγγύης προς τα πιο αδύναμα στρώματα, έχει σημαντικά προβλήματα. Κατ΄αρχήν πρόκειται για μια αναποτελεσματική διαδικασία καθώς δεν υπάρχει περίπτωση να αντιμετωπίσει τα δομικά κοινωνικά προβλήματα που απορρέουν από την ίδια τη λειτουργία της καπιταλιστικής κοινωνίας. Είναι, όμως, και ένα επικίνδυνο ιδεολόγημα διότι συχνά οι απολογητές του στοχεύουν στη μεταφορά της ευθύνης του κράτους για τους πολίτες του, προς τις ιδιωτικές πρωτοβουλίες «υπέρ των φτωχών».  Με αυτή την έννοια, η προώθηση του εθελοντισμού και ειδικότερα του εθελοντισμού ως φιλανθρωπία, εδράζεται στην αντίληψη πως η φτώχεια είναι πρόβλημα ηθικής τάξης -όσων τυχαίνει να έχουν περισσότερους πόρους- και εξατομικοποιημένης ευθύνης, και όχι ζήτημα πολιτικής, ταξικών συσχετισμών και επιβολής συμφερόντων των ισχυρών επί των αδυνάτων. Υπό αυτό το πρίσμα, αποπολιτικοποιώντας δηλαδή το ζήτημα της αντιμετώπισής των ανισοτήτων, ο εθελοντισμός βασίζεται ουσιαστικά στη φιλανθρωπία των πλουσίων για να συγκαλύπτει την εκμετάλλευση των φτωχών και την ανισότητα των κοινωνικών τάξεων.

ethelontismos1

Ένα ακόμη ζήτημα  που συνδέεται με την εξάπλωση του εθελοντισμού είναι η καθιέρωση της μη αμειβόμενης εργασίας. Η προσφορά εθελοντικής εργασίας λειτουργεί ανταγωνιστικά ως προς την αμειβόμενη εργασία και συμπιέζει τους μισθούς. Ο εθελοντισμός γίνεται έτσι ο φθηνότερος (αλλά και λιγότερο αποτελεσματικός) τρόπος αντιστάθμισης των καταστροφικών κοινωνικών συνεπειών της ελεύθερης αγοράς.

Ο ρόλος των ΜΚΟ

Στις μέρες μας, ο βασικός φορέας έκφρασης του εθελοντισμού είναι οι ΜΚΟ. Στηρίζουν την επιβίωση και τη λειτουργία τους κυρίως στη χρηματοδότηση από το κράτος και από διεθνείς οργανισμούς (πχ κονδύλια της Ε.Ε) αλλά και στις φιλανθρωπίες «ευαίσθητων» αστών. Μάλιστα, εξαρτώνται απόλυτα από τους χρηματοδότες τους που κατορθώνουν να τις προσανατολίσουν στις επιθυμητές, ακίνδυνες κατευθύνσεις. Από την άλλη πλευρά, η αίγλη που έχουν αποκτήσει σε κάποιες περιπτώσεις οφείλεται αποκλειστικά στις καλές προθέσεις και στη σκληρή δουλειά των εργαζόμενων και των εθελοντών που κάνουν ό,τι μπορούν στην εποχή της διάλυσης του κοινωνικού κράτους. Είναι, όμως, η εκμετάλλευση της δουλειάς και της ευαισθησίας εργαζόμενων και εθελοντών από τις διάφορες ΜΚΟ ο καλύτερος τρόπος για να αντιμετωπίσουμε την κατάσταση;

Συλλογικά οργανωμένη δράση και κοινωνικά κινήματα

Από τις ΜΚΟ μπορούμε να περιμένουμε μια απάλυνση ορισμένων κοινωνικών προβλημάτων, και αυτό στην καλύτερη περίπτωση. Υπάρχει, ωστόσο, ένας άλλος δρόμος. Ο δρόμος των συλλογικοτήτων που λειτουργούν σε εθελοντική βάση αλλά βρίσκονται απέναντι στην κρατική εξουσία και τους διεθνείς οργανισμούς. Έχουν ως σημείο αναφοράς τα ‘νέα κοινωνικά κινήματα’ και βασίζονται στην εμπειρία και την παράδοση του οργανωμένου εργατικού κινήματος. Οι συλλογικότητες αυτές βλέπουν την ισότητα, την κοινωνική ασφάλιση, την εργασία, και την αξιοπρεπή στέγαση, την αντιμετώπιση των ΑΜΕΑ και την ιατρική κάλυψη, όχι ως ζητήματα εξαρτώμενα από τις ιδιοτροπίες των πλουσίων ή ως ζήτημα προσωπικής διαπραγμάτευσης αλλά ως κοινωνικές απαιτήσεις. Επιπλέον, αναλύουν ορθά τα κοινωνικοοικονομικά προβλήματα ως πολιτικό ζήτημα, στο οποίο το κράτος και η κυρίαρχη τάξη διαδραματίζουν αποφασιστικό ρόλο.

Όταν δίνω φαγητό στους φτωχούς με λένε άγιο. Όταν ρωτάω γιατί δεν έχουν να φάνε με λένε κομμουνιστή: αρχιεπίσκοπος Χέλντερ Καμάρα

Προκύπτει, λοιπόν, μία διάκριση ανάμεσα στην κοινωνική συμμετοχή των ανθρώπων με τη μορφή της συλλογικά οργανωμένης δράσης και στον επίσημο εθελοντισμό (ιδιωτική δράση που κατευθύνεται από το κράτος και τις μεγάλες επιχειρήσεις για να μετακυλίσουν τις ευθύνες και να συσκοτίσουν το ρόλο τους). Η συλλογικά οργανωμένη δράση είναι το αποτέλεσμα προσπαθειών για την επανάκτηση του δημόσιου χώρου και για την υπεράσπιση των δημόσιων αγαθών. Η συλλογική δράση είναι απαραίτητη προϋπόθεση για την κοινωνική και πολιτική ελευθερία. Τα κοινωνικά κινήματα βασίζονται στην εθελοντική δράση και λειτουργούν, πράγματι, ως διακριτός χώρος ανάμεσα στη εξουσία της αγοράς και στην εξουσία της κυβέρνησης.

Πιο συγκεκριμένα, όταν ακτιβιστές σε πόλεις των ΗΠΑ και της Ευρώπης προσπαθούν να κινητοποιήσουν τον κόσμο ενάντια στις περικοπές των κοινωνικών προγραμμάτων και οργανώνουν δράσεις ενάντια στην αστυνομική βία, όταν ακτήμονες αγρότες στη Νότια Αμερική οργανώνουν την κοινωνική διαμαρτυρία για να σπάσουν το μονοπώλιο του αγροτοβιομηχανικού συμπλέγματος, όταν αγρότες στην Ινδία φτιάχνουν τις δικές τους κολλεκτίβες – βασίζονται στη συλλογικά οργανωμένη δράση που αμφισβητεί την υπάρχουσα κατάσταση και προσπαθεί να βαθύνει τον κοινωνικό έλεγχο.

Σε αυτά τα κινήματα αυτά συμβάλλει και η αντικαπιταλιστική αριστερά. Και κάνει πολύ καλά γιατί ένα βασικό χαρακτηριστικό τους είναι η -έστω και θολή- αντίθεση στους θεσμοθετημένους κανόνες (καπιταλιστικές αξίες). Μια αντίθεση που οξύνεται όταν τα κινήματα αυτά μπολιάζονται με τις αρχές της αντικαπιταλιστικής αριστεράς. Γιατί αν ο ‘από τα πάνω’ εθελοντισμός είναι μία στρατηγική ενσωμάτωσης που προωθείται από την ελίτ, η συλλογικά οργανωμένη δράση συνδέεται με κοινωνικά κινήματα που επιδιώκουν τη ρήξη με το καπιταλιστικό σύστημα μέσα από την άμεση συμμετοχή των ανθρώπων.

logo granazi

 

 

 

*Η λέξη φιλανθρωπία θα γεννηθεί στον Προμηθέα Δεσμώτη του Αισχύλου και ελάχιστη σχέση έχει με τη σημερινή χρήση του όρου. Ο Προμηθέας εκφράζει την «αγάπη του προς τον άνθρωπο» όχι προσφέροντάς του ελεημοσύνη αλλά δίνοντας του τη δυνατότητα να σταθεί στα πόδια του. Ανατρέπει τις δομές εξουσίας και αναδιανέμει τα μέσα παραγωγής («Έκλεψα κι έκρυψα σε ξύλο κουφωτό το σπόρο του πυρός, το δάσκαλο για πάσα τέχνη των θνητών, προίκα μεγάλη») που βρίσκονταν στα χέρια των θεών. Δεν είναι φυσικά τυχαίο ότι οι οικονομικές ελίτ της εποχής, που είχαν την έδρα τους στον Όλυμπο, έστειλαν τους δυο πιο πιστούς υπηρέτες τους (το κράτος και τη βία) να εξασφαλίζουν ότι ο φιλάνθρωπος Προμηθέας θα παρέμενε δεμένος στον Καύκασο.

Αφήστε μια απάντηση

Η ηλ. διεύθυνσή σας δεν δημοσιεύεται.